startpagina | rubriekoverzicht > grammatica > afhankelijke zin

De bijwoordelijke zin

Doelaanwijzende zin

–	ut + conjunctief = 'opdat, om te'
	bv.	Fugio ut vitam servem. = Ik vlucht om mijn leven te redden. Edimus ut vivere possimus. = We eten om te kunnen leven.
–	ne + conjunctief = 'opdat niet, om niet te' neve/neu + conjunctief = 'en opdat niet, en om niet te'
	bv.	Abi ne capiaris neve moriaris! = Ga weg opdat je niet gevangengenomen zou worden en (opdat je niet) zou sterven!
–	quo + comparatief + conjunctief = 'opdat (des te), om (des te)'
	bv.	Pontem facit quo facilius flumen transeant. = Hij laat een brug bouwen, opdat ze (des te) gemakkelijker de rivier zouden oversteken.

Gevolgaanduidende zin

–	ut + conjunctief = 'zodat, (zo) ... dat'
	bv.	Tam aeger est ut domi maneat. = Hij is zo ziek dat hij thuis blijft. Non sum ita stultus ut istud dicam. = Ik ben niet zo dwaas dat ik dat zou zeggen.
–	ut non + conjunctief = 'zodat niet, (zo) ... dat niet'
	bv.	Aeger est, ut venire non possit. = Hij is ziek, zodat hij niet kan komen. Tam cito abiit ut me non videret. = Hij ging zo vroeg weg dat hij mij niet zag.

Voorwaardelijke zin

–	si + indicatief/conjunctief = 'als, indien'
	bv.	Si istud facis, vitam perdes. = Als je dat doet, zul je je leven verliezen. Si dicat, non credatur. = Als hij zou spreken, zou hij niet worden geloofd. Venissem, si petivisses = Ik zou gekomen zijn, als je het had gevraagd.
–	si non/nisi/ni + indicatief/conjunctief = 'als niet, indien niet, tenzij'
	bv.	Id non facerem, nisi necesse esset. = Ik zou dat niet doen als het niet noodzakelijk was. Memoria minuitur, nisi exerceas. = Het geheugen gaat achteruit, tenzij je het oefent.
–	sin (autem) + indicatief/conjunctief = 'als echter, indien echter'
	bv.	Si patriam servaveris, laudaberis; sin (autem) prodideris, capitis damnaberis. = Als je je vaderland redt, zul je geprezen worden; als je het echter verraadt, zul je ter dood veroordeeld worden.
–	sive/seu ... sive/seu + indicatief = 'hetzij ... hetzij'
	bv.	Illo loco uti soleo, sive quid mecum cogito, sive quid scribo aut lego. = Ik zoek gewoonlijk die plaats op, hetzij ik over iets bij mezelf nadenk, hetzij ik iets schrijf of lees.
–	dum + conjunctief = 'als ... maar, mits'
	bv.	Oderint, dum metuant. = Ze mogen me haten, als ze me maar vrezen. Validus eris, dum corpus exerceas. = Je zult gezond zijn, als je je lichaam maar oefent.

Toegevende zin

–	etsi/tametsi/quamquam + indicatief = 'hoewel, ofschoon, (ook) al'
	bv.	Etsi nihil scis, tamen loqueris. = Ook al weet je niets, toch praat je. Quamquam hostes sunt, tamen mihi placent. = Hoewel ze vijanden zijn, vallen ze bij mij toch in de smaak.
–	etiamsi + indicatief/conjunctief = 'zelfs indien, (ook) al'
	bv.	Etiamsi curreres, tamen sero venires. = Zelfs indien je hard zou lopen, zou je toch te laat komen.
–	quamvis + conjunctief = 'hoe(zeer) ... ook'
	bv.	Pergam, quamvis sit molestum. = Ik zal doorgaan, hoe lastig het ook is.
–	cum + conjunctief = 'hoewel, ofschoon, (ook) al, terwijl toch'
	bv.	Maluit esse pauper, cum divitissimus esse posset. = Hij verkoos arm te zijn, hoewel hij schatrijk had kunnen zijn.

Redengevende zin

–	quod/quia + indicatief = 'omdat, aangezien'
	bv.	Domi manet, quod aeger est. = Hij blijft thuis omdat hij ziek is. Quia rem perdiderat, profectus est. = Omdat hij de zaak had verloren, is hij vertrokken.
–	quoniam + indicatief = 'omdat, aangezien'
	bv.	Quoniam iam est nox, domum ite! = Ga naar huis, aangezien het al nacht is!
–	cum + conjunctief = 'omdat, aangezien'
	bv.	Fur, cum custodem vidisset, fugit. = Omdat de dief de bewaker had gezien, sloeg hij op de vlucht.

Vergelijkende zin

–	ut/sicut + indicatief = 'zoals'
	bv.	Perge ut coepisti! = Doe voort zoals je begonnen bent! Omnia ita gesta sunt sicut exposui. = Alles is precies gebeurd zoals ik heb uiteengezet.
–	tamquam/velut si + conjunctief = 'alsof'
	bv.	Irasceris mihi, tamquam peccaverim. = Je bent kwaad op mij, alsof ik (iets) heb misdaan. Brutus, velut si cecidisset, terram osculo contigit. = Brutus kuste de grond alsof hij was gevallen.

Tijdbepalende zin

–	postquam + indicatief perfectum = 'nadat'
	bv.	Postquam bellum gessit, obsides poposcit. = Nadat hij oorlog had gevoerd, eiste hij gijzelaars.
–	ubi (primum)/ut (primum) + indicatief = 'zodra'
	bv.	Caesar, ubi vicit, profectus est. = Zodra Caesar had overwonnen, is hij vertrokken. Ut advenerunt, hostes aggressi sunt. = Zodra ze aankwamen, vielen de vijanden aan.
–	dum + indicatief presens = 'terwijl' dum + indicatief (alle tijden) = 'zolang' dum + indicatief/conjunctief = 'totdat'
	bv.	Dum Romae sum, pater mortuus est. = Terwijl ik in Rome was, is mijn vader gestorven. Dum domo manet, tutus est. = Zolang hij thuis blijft, is hij veilig. Hic insisto, dum abeas. = Ik blijf hier staan totdat je weggaat.
–	donec + indicatief = 'zolang' donec + indicatief/conjunctief = 'totdat'
	bv.	Donec eris dives, multos numerabis amicos. = Zolang je rijk zult zijn, zul je vele vrienden tellen. Se celabant, donec hostilis ira consideret. = Ze hielden zich verborgen totdat de vijandelijke woede was bedaard.
–	antequam/priusquam + indicatief/conjunctief = 'voordat, vooraleer, alvorens'
	bv.	Antequam auxilio venerunt, tota domus corruit. = Voordat ze te hulp waren gekomen, stortte heel het huis in. Priusquam incipias, consulto opus est. = Vooraleer je begint, is er nood aan beraadslaging.
–	cum + indicatief = 'wanneer, toen, telkens als' cum + conjunctief = 'toen, terwijl'
	bv.	Cum Caesar in Galliam venit, trans Matronam Belgae habitabant. = Toen Caesar naar Gallië kwam, woonden de Belgen over de Marne. Cum oppidum oppugnaret, interiit. = Toen hij de stad belegerde, kwam hij om.